Perginya Seorang Penjaga Adab: Mengenang Profesor Diraja Syed Muhammad Naquib al-Attas

Profesor Madya Dr. Nasirin Abdillah menyampaikan belasungkawa buat ilmuwan penting dunia Islam yang turut memberikan sinar kepada dunia kesusasteraan, Profesor Diraja Terpuji Tan Sri Dr. Syed Muhammad Naquib al-Attas.

Bagi dunia sastera Melayu, warisan beliau mungkin tidak berupa novel, puisi, cerpen atau drama. Namun pemikirannya tentang bahasa, sejarah dan makna peradaban memberikan asas intelektual yang memperkaya kesusasteraan itu sendiri.

Pemergian Profesor Diraja Tan Sri Dr. Syed Muhammad Naquib al-Attas pada 8 Mac 2026 bersamaan 18 Ramadan 1447 Hijrah pada usia 94 tahun merupakan kehilangan besar bukan sahaja kepada dunia akademik Malaysia, tetapi juga kepada tradisi intelektual Islam di seluruh dunia.

Dalam sejarah pemikiran Islam kontemporari, nama beliau berdiri sebagai salah seorang sarjana yang cekal mempertahankan martabat ilmu dan makna peradaban. Walaupun beliau tidak dikenali sebagai penulis sastera kreatif dalam erti kata konvensional, pengaruhnya terhadap bahasa, sejarah dan pemikiran Melayu menjadikan sumbangannya tetap berkait rapat dengan dunia kesusasteraan.

Dalam tradisi Melayu, kehilangan seorang alim bukan sekadar pemergian seorang individu, tetapi juga hilangnya sebuah khazanah pemikiran bangsa dan agama. Demikianlah yang dirasakan apabila Prof. Naquib al-Attas meninggalkan dunia ini. Sepanjang hayatnya, beliau telah menunjukkan bahawa peradaban bukan hanya dibina melalui kekuatan politik atau ekonomi, tetapi melalui ketepatan makna dalam bahasa, ketertiban ilmu dan kehalusan adab dalam kehidupan manusia.

Syed Muhammad Naquib al-Attas dilahirkan pada 5 September 1931 di Bogor, Jawa Barat, dalam sebuah keluarga yang memiliki tradisi keilmuan dan kerohanian yang panjang. Latar keluarganya yang berakar pada tradisi Sayyid Hadrami serta pergaulan awalnya dengan budaya Melayu dan Barat membentuk keperibadian intelektual yang jarang-jarang ditemui. Beliau pernah menjalani latihan ketenteraan di Royal Military Academy Sandhurst di England, sebelum akhirnya memilih jalan keilmuan sebagai medan perjuangan yang sebenar.

Pengajian beliau di Universiti Malaya di Singapura (sebelum berpindah ke Kuala Lumpur), McGill University di Kanada dan School of Oriental and African Studies (SOAS), University of London di United Kingdom, membawanya mendalami falsafah, teologi, metafizik dan sejarah Islam. Dari sinilah munculnya seorang sarjana yang bukan sahaja menguasai tradisi ilmu Islam klasik, tetapi juga memahami dengan tuntasnya tradisi intelektual Barat. Keistimewaan inilah yang memungkinkan beliau berdiri sebagai jambatan antara dua dunia pemikiran yang sering dianggap sebagai bertentangan.

Antara gagasan terbesar yang diperkenalkan oleh al-Attas ialah konsep Islamisasi Ilmu (Islamisation of Knowledge). Beliau berpendapat bahawa krisis utama umat Islam pada zaman moden bukan semata-mata kelemahan politik atau ekonomi, tetapi kekeliruan dalam memahami ilmu itu sendiri. Menurut beliau, ilmu yang terpisah daripada asas metafizik dan akhlak akhirnya akan melahirkan manusia yang kehilangan arah. Oleh itu, usaha Islamisasi ilmu adalah bertujuan untuk mengembalikan ilmu kepada kerangka Tauhid, supaya pengetahuan tidak sekadar menghasilkan kemajuan material, tetapi juga membentuk insan yang beradab.

Bagi al-Attas, konsep “adab” merupakan inti pendidikan dan peradaban. Adab bukan sekadar sopan santun dalam pengertian sosial, tetapi suatu kesedaran tentang tempat yang tepat bagi segala sesuatu dalam susunan wujud. Apabila manusia memahami kedudukan dirinya, ilmu dan Tuhan dalam susunan tersebut, maka lahirlah masyarakat yang seimbang dan berperadaban. Pemikiran ini memberikan kesan besar terhadap perbincangan tentang pendidikan Islam di seluruh dunia, termasuk semasa persidangan pendidikan Islam antarabangsa.

Sumbangan beliau juga amat penting dalam kajian sejarah dan kesusasteraan Melayu. Tesis kedoktoran beliau mengenai Hamzah Fansuri membuka jalan kepada pemahaman baharu tentang tradisi tasawuf dalam dunia Melayu. Dalam kajian tersebut, beliau meneliti pemikiran metafizik dan bahasa puisi Hamzah Fansuri, sekali gus mengangkat kedudukan tokoh itu sebagai salah seorang penyair dan pemikir besar dalam sejarah dunia Melayu. Selain itu, beliau juga menulis tentang asal usul syair Melayu, sekali gus membuktikan kesusasteraan Melayu seharusnya tidak boleh dipisahkan daripada tradisi intelektual dan kerohanian Islam itu sendiri.

Selanjutnya, al-Attas mengajar kita bahawa kesusasteraan Melayu bukan sekadar bentuk estetika, tetapi wahana pemikiran. Bahasa bagi beliau bukan alat komunikasi semata-mata. Bahasa ialah wadah makna yang membentuk cara manusia memahami realiti. Oleh sebab itu, beliau menekankan keperluan untuk menggunakan istilah dan konsep dengan tepat, kerana kekeliruan bahasa akan membawa kepada kekeliruan pemikiran.

Dalam dunia akademik Malaysia, jasa beliau tidak dapat dipisahkan daripada penubuhan beberapa institusi penting. Beliau pernah berkhidmat di Universiti Malaya dan Universiti Kebangsaan Malaysia, malah memainkan peranan dalam pembangunan kajian bahasa dan kesusasteraan Melayu pada peringkat universiti. Namun sumbangan beliau yang paling terkenal ialah penubuhan International Institute of Islamic Thought and Civilisation (ISTAC) atau Institut Pemikiran dan Tamadun Islam Antarabangsa pada tahun 1987 di Kuala Lumpur.

ISTAC bukan sekadar sebuah pusat pengajian. ISTAC merupakan manifestasi visi intelektual al-Attas tentang ilmu yang harus disusun dan diajarkan. Kampus tersebut direka bentuk dengan unsur seni bina Islam, perpustakaannya menghimpunkan koleksi manuskrip dan buku yang luas, serta kurikulumnya disusun untuk menghubungkan tradisi ilmu Islam dengan perbincangan intelektual moden. Dalam erti kata lain, ISTAC ialah gambaran fizikal kepada falsafah pendidikan yang beliau perjuangkan sepanjang hayatnya.

Pada peringkat antarabangsa, al-Attas dikenali sebagai salah seorang sarjana Islam paling berpengaruh dalam dunia moden. Beliau menyampaikan ratusan syarahan di pelbagai negara dan menghasilkan lebih tiga puluh buah buku dan monograf yang membincangkan falsafah Islam, metafizik, sejarah Melayu dan konsep pendidikan.

Karya seperti Islam and Secularism (1978), The Concept of Education in Islam (1980) dan Prolegomena to the Metaphysics of Islam: An Exposition of the Fundamental Elements of the Worldview of Islam (1995) menjadi rujukan penting dalam perbincangan tentang hubungan antara agama, ilmu dengan peradaban. Antara karya beliau yang berkaitan dengan sastera termasuklah Rangkaian Ruba’iyat (1959), Raniri and the Wujudiyyah of the 17^th Century Acheh (1962), The Mysticism of Hamzah Fansuri (1965), The Origin of the Malay Sha’ir (1968), Concluding Postscript to the Origin of the Malay Sha’ir (1971), Islam dalam Sejarah Kebudayaan Melayu (1972), A Commentary on the Hujjat al-Siddiq of Nur al-Din al-Raniri (1986), The Oldest Known Malay Manuscript: A 16^th Century Malay Translation of the ‘Aqa’id of al-Nasafi (1988) dan Historical Fact and Fiction (2011), manakala karya terakhir beliau ialah Islam: The Covenants Fulfilled (2023).

Namun, di sebalik keluasan ilmunya, al-Attas tetap seorang pemikir yang sangat teliti terhadap makna. Beliau sering menegaskan bahawa krisis zaman moden berpunca daripada kekeliruan istilah dan konsep. Apabila istilah seperti “kemajuan”, “kebebasan” atau “pendidikan” ditafsirkan tanpa asas metafizik yang benar, maka masyarakat akan kehilangan arah. Oleh sebab itu, beliau berusaha memperbetulkan kembali bahasa pemikiran supaya manusia dapat memahami realiti dengan lebih tepat.

Kini, dengan pemergiannya, kita menyedari betapa jarang-jarangnya muncul seorang pemikir yang mampu menggabungkan keluasan ilmu, ketajaman falsafah dan kesetiaan kepada tradisi.

Apabila negara menganugerahkan gelaran “Profesor Diraja” kepada beliau pada tahun 2024, penghormatan itu bukan sekadar pengiktirafan terhadap seorang sarjana, tetapi pengiktirafan terhadap sebuah tradisi ilmu yang telah beliau bina sepanjang hayat. Dalam sejarah Malaysia, gelaran tersebut hanya diberikan kepada tokoh akademik yang benar-benar memberikan sumbangan luar biasa kepada negara dan dunia ilmu. Beliau ialah penerima kedua anugerah kesarjanaan paling berprestij ini, selepas Almarhum Profesor Diraja Dr. Haji Ungku Abdul Aziz Ungku Abdul Hamid.

Kini, dengan pemergian beliau, kita menyedari betapa jarang-jarangnya muncul seorang pemikir yang mampu menggabungkan keluasan ilmu, ketajaman falsafah dan kesetiaan kepada tradisi. Dalam dunia yang semakin bising dengan maklumat tetapi semakin miskin hikmah, pemikiran al-Attas mengingatkan kita bahawa ilmu harus disertai adab dan kemajuan harus disertai makna.

Bagi dunia sastera Melayu,  pemikirannya tentang bahasa, sejarah dan makna peradaban memberikan asas intelektual yang memperkaya kesusasteraan itu sendiri. Setiap karya yang lahir daripada kesedaran sejarah dan kerohanian, pada hakikatnya, turut berhutang kepada usaha tokoh seperti beliau yang menjaga makna bahasa dan tradisi.

Pemergian Profesor Diraja Tan Sri Dr. Syed Muhammad Naquib al-Attas menandakan berakhirnya satu zaman penting dalam sejarah pemikiran Melayu-Islam. Namun begitu, seperti yang sering berlaku dalam tradisi ilmu, seorang sarjana tidak benar-benar pergi apabila pemikirannya terus hidup dalam tulisan, institusi dan murid-muridnya.

Di situlah makna sebenar warisan seorang ilmuwan: tubuhnya mungkin kembali ke tanah, tetapi fikirannya terus hidup mengalir dalam sejarah keilmuan dan peradaban bangsa, agama dan negara.

Allahummaghfir lahu warkhamhu wa ‘afihi wa’fu ‘anhu, wa nafa’anallahu bi ‘ulumihi.

Al-Fatihah.

_________________________

Nasirin Abdillah (Profesor Madya Dr.) merupakan pensyarah dalam bidang seni kreatif di Universiti Teknologi MARA (UiTM), kampus Puncak Perdana. Beliau juga seorang ahli teori yang telah mencipta teori 2IN untuk kegunaan dalam bidang seni, sastera dan mitologi.